Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych (CKPPiP) 21 lutego 2024 roku opublikowało komunikat przypominający, że w aktualnych realiach prawnych kształcenie podyplomowe realizowane „w pełni online” nie jest regułą, a w praktyce pozostaje wyjątkiem ograniczonym do sytuacji wyraźnie przewidzianych w programach kształcenia oraz w szczególnych reżimach ustawowych.
Komunikat ma charakter ostrzegawczy: organizatorzy, którzy proponują lub realizują szkolenia z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość poza dopuszczalnym zakresem, narażają uczestniczki i uczestników na ryzyko uzyskania kwalifikacji podważalnych formalnie, a jednocześnie mogą naruszać warunki prowadzenia działalności w zakresie kształcenia podyplomowego.
Kształcenie podyplomowe – co wynika z ustawy
Podstawowym aktem regulującym kształcenie podyplomowe pielęgniarek i położnych jest ustawa z 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej. To ona definiuje ramy organizacyjne kształcenia oraz rozdziela kompetencje pomiędzy organizatorów, CMKP i Ministra Zdrowia. Kluczowe znaczenie ma zasada, że kształcenie podyplomowe (z wyjątkiem kursów dokształcających) odbywa się na podstawie programów kształcenia opracowanych przez zespoły programowe powołane przez dyrektora CMKP, we współpracy z Naczelną Radą Pielęgniarek i Położnych, a następnie zatwierdzanych przez Ministra Zdrowia. Program nie jest więc „sugestią” – wyznacza obowiązujący standard realizacji szkolenia.
Ustawa doprecyzowuje, co powinien zawierać program kształcenia. Wprost wskazuje m.in. założenia organizacyjno-programowe (rodzaj, cel, system kształcenia, czas trwania, sposób organizacji, sposób weryfikacji efektów) oraz plan nauczania, obejmujący moduły kształcenia teoretycznego wraz z wymiarem godzinowym i elementy szkolenia praktycznego wraz z miejscami i wymiarem godzin. W programie znajdują się też wskazówki metodyczne – czyli to, „jak” zajęcia mają być prowadzone. Z punktu widzenia e-learningu oznacza to, że forma kształcenia (np. stacjonarna, blended learning, e-learning w określonym wymiarze) powinna wynikać z programu i harmonogramu, a organizator ma obowiązek zrealizować szkolenie w sposób zgodny z tymi dokumentami.
Warto zwrócić uwagę na mechanizmy nadzorcze i kontrolne przewidziane w ustawie. Organ prowadzący rejestr podmiotów prowadzących kształcenie podyplomowe (Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych) jest uprawniony do kontroli organizatorów wpisanych do rejestru, w tym kontroli zgodności realizacji zajęć z programem kształcenia oraz zapewnienia bazy dydaktycznej odpowiedniej do realizacji programu (w tym szkolenia praktycznego). Równolegle nadzór nad realizacją kształcenia sprawuje Minister Zdrowia za pośrednictwem dyrektora CMKP, a nadzorowi podlega m.in. zgodność realizacji zajęć z programem i prawidłowość dokumentacji.
Kształcenie na odległość – wyjątki i warunki
W komunikacie CKPPiP przywołano stanowisko Ministerstwa Zdrowia z 4 grudnia 2023 r., zgodnie z którym prowadzenie zajęć z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość mogłoby dotyczyć wyłącznie kształcenia teoretycznego (np. wykładów) i tylko wtedy, gdy program danego szkolenia przewiduje taką formę.
Jednocześnie ustawodawca przewidział szczególny „tryb nadzwyczajny”, w którym dopuszczalność kształcenia na odległość jest szersza. Ustawa stanowi, że w przypadku ogłoszenia stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii kształcenie podyplomowe może być prowadzone z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość w odniesieniu do zajęć teoretycznych – niezależnie od tego, czy zostało to przewidziane w programie kształcenia. W tym samym reżimie dopuszcza się także indywidualną formę realizacji szkolenia praktycznego, w tym w podmiocie, w którym uczestniczka/uczestnik jest zatrudniona/-y.
Co istotne, ustawa nakłada na organizatorów dodatkowe obowiązki dokumentacyjne, jeżeli korzystają z form kształcenia na odległość. Organizator jest zobowiązany rejestrować przebieg zajęć teoretycznych prowadzonych z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość w zakresie obejmującym dźwięk, a nośnik z zarejestrowanymi zajęciami staje się integralną częścią dokumentacji przebiegu kształcenia. To praktyczny sygnał, że nawet tam, gdzie e-learning jest dopuszczony, musi być prowadzony w sposób weryfikowalny i kontrolowalny.
Dwa kursy, w których e-learning jest przewidziany
CKPPiP wskazuje, że na moment publikacji komunikatu tylko dwa spośród obowiązujących programów kształcenia podyplomowego dla pielęgniarek i położnych dopuszczają e-learning w ściśle określonym wymiarze:
- kurs specjalistyczny „Ordynowanie leków i wypisywanie recept dla pielęgniarek i położnych” – w części I i II;
- kurs kwalifikacyjny „Pielęgniarstwo transplantacyjne dla pielęgniarek”.
W praktyce oznacza to, że jeżeli organizator oferuje inną specjalizację, kurs kwalifikacyjny, specjalistyczny lub dokształcający w formule zdalnej (poza wskazanymi wyjątkami lub poza sytuacją stanu zagrożenia epidemicznego/stanu epidemii), powstaje ryzyko niezgodności realizacji z programem kształcenia. A niezgodność z programem jest jednym z najbardziej „wrażliwych” punktów w systemie nadzoru, ponieważ kontrola obejmuje właśnie zgodność realizacji zajęć z programem.
Nowe rozporządzenie i zasada realizacji programu
Szczegółowe warunki i tryb organizacji kształcenia podyplomowego doprecyzowuje rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych. Obecnie obowiązuje rozporządzenie z 16 stycznia 2026 r., które weszło w życie 20 stycznia 2026 r. i zastąpiło wcześniejsze przepisy wykonawcze. Rozporządzenie porządkuje m.in. kwestie kwalifikacji, przebiegu kształcenia oraz dokumentacji, a także podkreśla znaczenie zaliczenia zarówno zajęć teoretycznych, jak i szkolenia praktycznego przewidzianych w programie jako warunku dopuszczenia do egzaminu końcowego po kursie.
W zestawieniu z ustawową zasadą programowości oznacza to, że nawet jeśli technicznie da się „przenieść wykłady do internetu”, organizator nie może samodzielnie zmieniać formy realizacji, jeżeli program kształcenia nie przewiduje takich metod. Prowadzenie kształcenia w sposób nieuwzględniający aktualnego programu jest wprost kwalifikowane jako rażące naruszenie warunków wymaganych do wykonywania działalności objętej wpisem do rejestru.
Konsekwencje dla organizatorów i ryzyka dla uczestniczek/uczestników
Z perspektywy organizatora, naruszenia mogą skutkować zaleceniami pokontrolnymi, a w skrajnych przypadkach – sankcjami administracyjnymi w obszarze rejestru. Ustawa przewiduje m.in. możliwość wykreślenia wpisu z rejestru w przypadku rażącego naruszenia warunków prowadzenia kształcenia podyplomowego albo niezastosowania się do zaleceń pokontrolnych.
Z perspektywy pielęgniarek i położnych ryzyko jest bardziej „praktyczne” niż formalne: uczestnictwo w kursie prowadzonym w nieprawidłowej formule może prowadzić do sporów o uznanie prawidłowości odbycia szkolenia, problemów z dokumentacją przebiegu kształcenia, a w konsekwencji – do trudności w potwierdzeniu nabytych uprawnień zawodowych.
Jak weryfikować ofertę szkolenia w praktyce
Aby ograniczyć ryzyko, warto przyjąć trzy proste zasady:
- Sprawdź, czy organizator jest wpisany do rejestru podmiotów prowadzących kształcenie podyplomowe i czy zakres wpisu obejmuje konkretny rodzaj oraz dziedzinę/zasięg kształcenia.
- Porównaj ofertę z programem kształcenia: jeżeli w programie nie ma przewidzianej formy e-learningu (lub wskazanego „okna” godzinowego na kształcenie na odległość), a organizator oferuje wykłady online jako standard – poproś o podstawę prawną i fragment programu, na który się powołuje.
- Zwróć uwagę na dokumentację: tam, gdzie zajęcia online są dopuszczalne, organizator powinien realizować obowiązki rejestracji (co najmniej dźwięk) i przechowywania dokumentacji przebiegu kształcenia.
Zmiany są możliwe, ale wymagają procedowania
CKPPiP podkreśla, że ewentualne rozszerzenie dopuszczalności kształcenia na odległość będzie wymagało formalnego procedowania – przede wszystkim na poziomie programów kształcenia (aktualizacji zatwierdzanych przez Ministra Zdrowia) i ewentualnie doprecyzowań w przepisach wykonawczych. Do czasu wejścia w życie nowych rozwiązań obowiązują aktualne zasady: e-learning jest dopuszczalny tylko w ściśle określonych przypadkach, a organizatorzy, którzy obiecują „kursy online” wbrew programom, mogą wprowadzać w błąd i jednocześnie narażać się na zarzut naruszenia regulacji dotyczących kształcenia podyplomowego pielęgniarek i położnych.