Ferrytyna i żelazo w surowicy to dwa różne parametry wykorzystywane w diagnostyce gospodarki żelazowej. Stężenie żelaza pokazuje jego aktualną ilość krążącą we krwi, natomiast ferrytyna pozwala ocenić zapasy zgromadzone w organizmie. Z tego powodu przy podejrzeniu niedoboru zwykle większe znaczenie ma oznaczenie ferrytyny, jednak prawidłowa interpretacja wymaga uwzględnienia także morfologii krwi, objawów oraz ewentualnego stanu zapalnego.
Z tego artykułu dowiesz się, że:
- żelazo w surowicy i ferrytyna dostarczają różnych informacji o gospodarce żelazowej
- niska ferrytyna może wskazywać na wyczerpywanie zapasów żelaza, nawet gdy poziom żelaza pozostaje prawidłowy
- stężenie żelaza we krwi może zmieniać się zależnie od pory dnia, posiłków i przyjmowanych preparatów
- ferrytyna jest białkiem ostrej fazy, dlatego jej wynik może wzrastać podczas infekcji i stanów zapalnych
- żadnego z parametrów nie należy interpretować w oderwaniu od pozostałych wyników badań
Czym jest żelazo w surowicy?
Żelazo jest pierwiastkiem niezbędnym między innymi do produkcji hemoglobiny, czyli białka znajdującego się w czerwonych krwinkach i uczestniczącego w transporcie tlenu. Badanie żelaza w surowicy określa ilość pierwiastka krążącego we krwi w chwili pobrania próbki.
Wynik tego badania może jednak podlegać znacznym wahaniom. Wpływają na niego między innymi pora pobrania krwi, ostatnio spożywane posiłki, stosowane suplementy oraz niektóre choroby. Prawidłowy poziom żelaza w pojedynczym badaniu nie zawsze oznacza więc, że organizm ma wystarczające zapasy tego pierwiastka.
Czym jest ferrytyna?
Ferrytyna to białko magazynujące żelazo przede wszystkim w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym. Jej stężenie we krwi pomaga ocenić wielkość zapasów żelaza zgromadzonych w organizmie.
Spadek ferrytyny często pojawia się wcześniej niż zmiany stężenia hemoglobiny. Oznacza to, że niedobór żelaza może rozwijać się jeszcze przed wystąpieniem niedokrwistości widocznej w morfologii krwi. Osoba z niską ferrytyną może już odczuwać dolegliwości, mimo że jej poziom hemoglobiny nadal znajduje się w zakresie referencyjnym.
Ferrytyna czy żelazo – które badanie jest ważniejsze?
W ocenie zapasów żelaza zazwyczaj bardziej miarodajnym parametrem jest ferrytyna. Niskie stężenie tego białka przemawia za wyczerpywaniem rezerw żelaza. Samo oznaczenie żelaza w surowicy nie wystarcza natomiast do potwierdzenia ani wykluczenia niedoboru.
Nie oznacza to jednak, że badanie żelaza jest niepotrzebne. Może ono uzupełniać diagnostykę, szczególnie gdy lekarz analizuje je razem z ferrytyną, morfologią krwi, transferryną, całkowitą zdolnością wiązania żelaza oraz wysyceniem transferryny.
Odpowiedź na pytanie „ferrytyna czy żelazo?” brzmi zatem: w diagnostyce najważniejsza jest łączna ocena kilku parametrów, ale to ferrytyna zwykle lepiej odzwierciedla zapasy żelaza w organizmie.
Czy można mieć niską ferrytynę i prawidłowe żelazo?
Niska ferrytyna przy prawidłowym stężeniu żelaza jest możliwa i może wskazywać na wczesny etap niedoboru. Organizm zaczyna wówczas wykorzystywać zgromadzone zapasy, ale ilość żelaza krążącego we krwi może jeszcze okresowo pozostawać w zakresie referencyjnym.
Taka sytuacja bywa określana jako niedobór żelaza bez niedokrwistości, jeżeli stężenie hemoglobiny nadal jest prawidłowe. Brak anemii nie wyklucza więc niedostatecznych rezerw żelaza.
Czy prawidłowa ferrytyna wyklucza niedobór?
Prawidłowy lub podwyższony wynik ferrytyny nie zawsze wyklucza niedobór żelaza. Ferrytyna jest białkiem ostrej fazy, dlatego jej stężenie może wzrastać między innymi podczas infekcji, przewlekłego stanu zapalnego, chorób wątroby oraz niektórych innych schorzeń.
W takich przypadkach zapasy żelaza mogą być zmniejszone, mimo że ferrytyna mieści się w zakresie referencyjnym. Lekarz może wtedy zlecić dodatkowo oznaczenie białka CRP, wysycenia transferryny lub innych parametrów pomagających właściwie zinterpretować wynik.
Jakie objawy mogą wskazywać na niedobór żelaza?
Niedobór żelaza może rozwijać się stopniowo, a jego pierwsze objawy często są niespecyficzne. Do możliwych dolegliwości należą:
- przewlekłe zmęczenie i osłabienie
- pogorszenie koncentracji
- zmniejszona tolerancja wysiłku
- bóle lub zawroty głowy
- bladość skóry
- wypadanie włosów
- łamliwość paznokci
- kołatanie serca i duszność wysiłkowa
Objawy te mogą występować również w wielu innych chorobach. Nie powinny stanowić podstawy do samodzielnego rozpoznania niedoboru ani rozpoczęcia suplementacji bez wcześniejszego wykonania badań.
Kto jest szczególnie narażony na niedobór żelaza?
Ryzyko niedoboru żelaza może być większe u osób, które tracą krew, mają zwiększone zapotrzebowanie na ten pierwiastek albo trudności z jego wchłanianiem. Dotyczy to szczególnie:
- kobiet z obfitymi miesiączkami
- kobiet w ciąży i po porodzie
- dzieci i młodzieży w okresie intensywnego wzrostu
- osób stosujących źle zbilansowane diety eliminacyjne
- osób z chorobami przewodu pokarmowego
- pacjentów po operacjach bariatrycznych
- osób z przewlekłymi lub utajonymi krwawieniami
- osób regularnie oddających krew
Jakie badania wykonać przy podejrzeniu niedoboru żelaza?
Zakres diagnostyki powinien zostać dobrany do objawów, wieku, płci, sposobu żywienia oraz chorób współistniejących. Najczęściej oceniane są:
- morfologia krwi z uwzględnieniem hemoglobiny i wskaźników czerwonokrwinkowych
- ferrytyna
- żelazo w surowicy
- transferryna lub całkowita zdolność wiązania żelaza
- wysycenie transferryny
- CRP w przypadku podejrzenia stanu zapalnego
W razie potwierdzenia niedoboru konieczne może być również ustalenie jego przyczyny. Niedostateczny poziom żelaza nie zawsze wynika wyłącznie z diety. Może być związany z utratą krwi, zaburzeniami wchłaniania albo zwiększonym zapotrzebowaniem organizmu.
Czy należy samodzielnie przyjmować żelazo?
Preparatów żelaza nie należy przyjmować wyłącznie na podstawie objawów. Nadmierna podaż tego pierwiastka również może być szkodliwa, a nieuzasadniona suplementacja może utrudnić rozpoznanie rzeczywistej przyczyny dolegliwości.
O wyborze preparatu, dawce i czasie leczenia powinien zdecydować lekarz na podstawie wyników badań. Kontrola laboratoryjna pozwala ocenić skuteczność postępowania oraz sprawdzić, czy zapasy żelaza zostały uzupełnione.
Ferrytyna czy żelazo – podsumowanie
Żelazo w surowicy informuje o ilości pierwiastka krążącego we krwi w danym momencie, natomiast ferrytyna odzwierciedla przede wszystkim jego zapasy. Przy podejrzeniu niedoboru zwykle bardziej przydatne jest oznaczenie ferrytyny, ale jej wynik może być zawyżony w przebiegu stanu zapalnego.
Najbardziej wiarygodną ocenę gospodarki żelazowej daje analiza ferrytyny, morfologii oraz pozostałych parametrów w połączeniu z objawami i stanem zdrowia pacjenta. Wyniki powinien interpretować lekarz, który w razie potrzeby zleci dalszą diagnostykę i dobierze właściwe leczenie.
Bibliografia
World Health Organization, WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations, 2020
British Society of Gastroenterology, Guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults, 2021
British Society for Haematology, Good Practice Paper for the laboratory diagnosis of iron deficiency in adults, 2022
materiały partnera (wp)12